Málstefna í mótun – málræktarþing Íslenskrar málnefndar og Mjólkursamsölunnar 10. nóvember 2007
Útdrættir erinda frá vinnuhópum
1. Staða íslenskunnar og málstefnu í skólum landsins
Vinnuhópur um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla: Anna Þorbjörg Ingólfsdóttir, Halldóra Björt Ewen, Ingibjörg Einarsdóttir, Sæmundur Helgason (formaður).
Eru allir kennarar íslenskukennarar, hvaða grein sem þeir kenna? Á að gera ákveðnar lágmarkskröfur um íslenskumenntun þeirra sem kenna móðurmálið? Er umhverfi nemenda þannig að það örvi máltilfinningu þeirra?
Í erindinu verður gerð grein fyrir vinnu hóps um stöðu og horfur málstefnu í leik-, grunn- og framhaldsskólum.
Í upphafi voru sendar spurningar til fræðsluskrifstofa nokkurra stærstu sveitarfélaga til að kanna stöðuna í leikskólum. Þar var meðal annars spurt um atriði eins og menntun leikskólastarfsmanna, móðurmál barna, móðurmál starfsmanna og hvort leiksólar sveitarfélagsins hefðu mótað sér málstefnu.
Í aðalnámskrá fyrir grunnskóla er ekki fjallað um málstefnu sem slíka. Hins vegar má segja að málstefna sé viðhöfð því aðalnámskrá gefur til kynna til hvers er ætlast af kennurum við uppfræðslu barna í skólum. Þau eiga að vera læs, skrifandi og talandi að loknu grunnskólanámi. Þau eiga að geta tekið virkan þátt í íslensku samfélagi með því að tjá sig í ræðu og riti á móðurmáli sínu, íslensku.
Til að kanna stöðuna í grunnskólum voru fræðsluskrifstofum sex stórra sveitarfélaga sendar spurningar sem lutu að tölvukosti sem nemendur hafa aðgang að. Það var m.a. gert til að kanna hvort það umhverfi sem nemendur vinna við sé líklegt til að örva málþroska þeirra og efla málvitund. Auk þess voru skólastjórnendur beðnir um að gera grein fyrir fagmenntun þeirra sem kenna íslensku.
Í aðalnámskrá fyrir framhaldsskóla er ekki fjallað um málstefnu sem slíka. Hins vegar segir að "[t]raust kunnátta í íslensku er ein meginundirstaða menntunar hér á landi. Í aðalnámskrá framhaldsskóla er námsgreinin íslenska skipulögð sem heildstæð námsgrein. Markviss þjálfun í íslensku og meðferð talaðs og ritaðs máls skal ekki einskorðast við almenna íslenskukennslu heldur vera órjúfanlegur hluti af kennslu allra námsgreina." (Aðalnámskrá framhaldsskóla íslenska 1999:5). Markmið að loknu námi eru einnig nokkuð skýr. Nemendur eiga m.a. að kunna skil á íslenskum mállýskum og málhljóðum, geta tekið þátt í umræðum og hafa öðlast yfirsýn yfir íslenskar bókmenntir. Nemendur eiga einnig að hafa ræktað með sér áhuga á móðurmálinu og öðlast trú á eigin málhæfni.
Til að kanna stöðuna í framhaldsskólum var ákveðið að kanna annars vegar tölvukost sem framhaldsskólanemar hafa aðgang að í skólanum og hins vegar fagmenntun þeirra kennara sem kenna íslensku. Þessi tvö atriði urðu fyrir valinu til að kanna hvort það umhverfi sem nemendur vinna í sé líklegt til að örva máltilfinningu og hugsanlega rækta áhuga þeirra á móðurmálinu. Auk þess er ljóst að lokamarkmið námskrár gera ráð fyrir mikilli fagþekkingu nemenda að loknu námi og því eðlilegt að kennarar séu fagmenntaðir.
2. Háskólar, vísindi og fræði
Vinnuhópur um háskóla, vísindi og fræði, tungutækni og handbækur: Brynhildur Þórarinsdóttir (formaður), Finnur Friðriksson, Guðríður Ólafsdótir og Rafn Kjartansson
Í lögum um háskóla er ekkert kveðið á um á hvaða tungumáli starfsemi skólanna skuli fara fram. Þó er vikið að tvíþættu eðli háskólastarfs sem styrkja á innviði íslensks samfélags og stöðu þess í alþjóðlegu tilliti. Aðeins einn íslenskur háskóli af átta hefur sett sér málstefnu, þ.e. Háskóli Íslands, en í Háskólanum á Akureyri bíða drög að málstefnu afgreiðslu. Á háskólastiginu ríkir þó óformleg málstefna, þ.e. víðast er sem mest kennt á íslensku í grunnnámi en enskan sækir á í framhaldsnámi. Íslenska þarf að vera fræðimál í öllum greinum. Mikilvægt er að nemendur læri að tjá sig um fræði sín á móðurmálinu og því ætti málþróun og nýyrðasmíð að vera hluti af starfi háskóla. Mikilvægt er jafnframt að háskólakennarar fái hvatningu til að skrifa á íslensku um rannsóknir sínar.
3. Tungan og tengslin – Um íslensku sem annað mál, íslenskukennslu erlendis og tengslin við norrænt málsamfélag
Vinnuhópur um íslensku sem annað mál, norrænt málsamfélag og íslensku erlendis: Birna Arnbjörnsdóttir, Úlfar Bragason, Veturliði Óskarsson (formaður)
Á skömmum tíma hefur þeim fjölgað gríðarlega sem eiga sér íslensku sem annað mál. Um leið hefur enskan á tiltölulega skömmum tíma orðið að sannkölluðu heimsmáli – a.m.k. í okkar heimshluta. Jafnframt styðjast Íslendingar æ minna við norræn mál í samskiptum sínum við nágrannaþjóðirnar á Norðurlöndunum. Ýmsir hafa áhyggjur af þessari þróun þótt aðrir segi að íslenskan hafi aldrei staðið jafnsterk og nú, enda tali miklu fleiri málið nú en nokkru sinni fyrr, og mjög margir útlendingar vilji gjarnan tileinka sér það. Í erindinu verður rætt um þessi atriði og greint frá fyrstu hugmyndum og sýn þess vinnuhóps á vegum Íslenskrar málnefndar, sem fékk það hlutverk að leita upplýsinga um þessa þætti.
4. Fjölmiðlar og listir
Vinnuhópur um fjölmiðla og listir: Björn Gíslason, Ingimar Karl Helgason, Kristín Helga Gunnarsdóttir.
Vinna hóps um málstefnu í fjölmiðlum og listum spannar stór og áberandi svið í íslensku samfélagi. Þar hefur verið töluverð gróska á síðustu misserum. Vinnuhópurinn hefur reynt að afla upplýsinga og leita hugmynda á sem flestum stöðum og haft samband við fjölda fólks til að leita svara. Erindinu verður skipt í tvennt í samræmi við verkefni vinnuhópsins, fjölmiðla og listir.
Með örri tækniþróun og lægri útgáfukostnaði hefur fjölmiðlum á Íslandi fjölgað ört á síðustu árum. Þeir eru þó ólíkir, bæði að efni og gæðum. Flestir flytja þeir þó einhverjar fréttir og ákvað vinnuhópurinn að hafa samband við þá sem mesta útbreiðslu hafa.
Forsvarsmenn þeirra voru meðal annars inntir eftir því hvort þeir hefðu sérstaka málstefnu, hvort prófarkalesarar störfuðu á miðlunum og hvort starfsmenn væru fræddir reglulega um íslenska tungu. Aðeins einn miðill, Ríkisútvarpið, hefur markað sér málstefnu. Á flestum miðlanna, sem svarað hafa spurningunum, starfa prófarkalesarar eða málfarsráðunautar. Hins vegar bjóða fáir miðlar starfsmönnum sínum reglulega upp á eiginlega fræðslu um íslenska tungu en kallað er eftir slíku.
Vinnuhópurinn hefur enn fremur leitað til auglýsingastofa með svipaðar spurningar enda snertir vinna þeirra fjölmiðla töluvert. Enn vantar töluvert af svörum frá þeim. Þá hefur vinnuhópurinn tekið lauslega saman hversu mikið er af innlendu efni á þremur helstu sjónvarpsstöðvunum, Ríkissjónvarpinu, Stöð 2 og Skjá einum. Töluverður munur er á þeim og helgast það líklegast af ólíkum hlutverkum stöðvanna.
Athugun á málstefnu í listum er skemur á veg komin en athugun á fjölmiðlum. Hún beinist einkum að þremur listgreinum, bókmenntum, leiklist og kvikmyndagerð. Von er á greinargerð frá bæði Félagi íslenskra bókaútgefenda og Bandalagi íslenskra listamanna um afstöðu þeirra í málinu. Þá hefur hópur fólks úr listalífinu, sem vinnur daglega með tungumálið, lýst yfir töluverðum áhyggjum af þróun tungunnar á síðustu misserum.
Leitað hefur verið til fjögurra stærstu íslensku leikhúsanna með nokkrar spurningar sem snúa að íslenskri leikritun. Í því svari sem hefur borist kemur meðal annars fram að það þurfi að stofna öfluga höfundasjóði þannig að leikhúsunum verði kleift að styðja betur við nýja höfunda og verk þótt þau skili sér ekki alltaf upp á svið. Leikhúsin geti þannig tekið áhættu sem skili sér í betri íslenskri leikritagerð.
Tveir samningar, sem menntamálaráðherra hefur gert nýlega og snúa annars vegar að íslenskri kvikmyndagerð og hins vegar almannaþjónustuhlutverki Ríkisútvarpsins, gefa vonir um fleiri íslenskar kvikmyndir, heimildarmyndir og leiknar þátttaraðir. Ellefu kvikmyndir með íslensku tali hafa litið dagsins ljós á síðustu þremur árum og sýna aðsóknartölur að mikill áhugi er fyrir þeim. Þannig var Mýrin langvinsælasta mynd kvikmyndahúsanna á síðasta ári.
5. Tungumál og málfar í stjórnsýslu og viðskiptum
Vinnuhópur um stjórnsýslu og viðskiptalíf: Dagný Jónsdóttir, Kristín Þóra Pétursdóttir, Þorlákur Karlsson (formaður)
Hjá obbanum af 50 stærstu fyrirtækjum Íslands er íslenska notuð í tölvupósti (31), hjá aðeins 4 er það enska og hjá þeim 15 sem eftir eru eru bæði enska og íslenska notuð. Fundir og fundargerðir eru einvörðungu á íslensku hjá yfir 20 af stærstu fyrirtækjunum og hjá u.þ.b. sama fjölda er það mest á íslensku, en þegar hlustandi eða lesandi skilur ekki íslensku er gripið til (útl)ensku.
Nefndarmenn lásu 5 fréttir af heimasíðu hvers af ráðuneytunum 13 og 5 fréttir af heimasíðu hvers af 13 stærstu fyrirtækjum á Íslandi. Leitað var að stafsetningar- og málfræðivillum ásamt því sem leitað var að því sem þessir lesendur töldu vera vont mál eða smekkleysu. Í 65 fréttapistlum frá ráðuneytunum (hver pistill var um 20 línur að meðaltali) fundust 164 „villur“ og í 65 fréttapistlum frá stærstu fyrirtækjum (hver pistill var um 17,5 línur að meðaltali) fundust 163 „villur“. Þessar villur voru af ýmsu tagi og mismunandi á milli ráðuneyta og fyrirtækja, allt frá greinarmerkja- og ásláttarvillum til ofnotkunar á fleirtölu og langar tyrfnar málsgreinar.
Því fer fjarri að þetta sé allsherjarúttekt á málfari í fréttum hjá ráðuneytum og stórfyrirtækjum. Á hinn bóginn var sama aðferðin viðhöfð við athugun á máli ráðuneyta og fyrirtækja þannig að samanburður á milli þeirra er að mestu leyti tækur. Þá eru nefndarmenn þess fullvissir að reyndur og smekkvís fræðimaður í íslensku kynni að vilja draga fleira í villudilka en þeir gerðu.